1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü: Azərbaycan dilinin əsrləri aşan yaşarlıq salnaməsi

Tarix bəzən silahla yazılır, bəzən də sözlə. Silah torpağı qoruyur, söz isə milləti. Dil isə millətin xəritələrdə görünməyən amma heç vaxt işğal olunmayan sərhədidir. O, xalqın yaddaşını gələcəyə daşıyan, dövlətçilik ruhunu yaşadan və milli kimliyi qoruyan görünməz sipərdir. Bir milləti tanımaq üçün onun hansı dildə düşündüyünə, hansı dildə sevindiyinə, hansı dildə tarix yazdığına nəzər yetirmək kifayətdir. Çünki bir xalqın haradan gəldiyini, bu gün harada dayandığını və sabaha hansı dəyərlərlə addımladığını ən dəqiq göstərən onun ana dilidir. Hər xalq öz ana dili qədər yaşayır, öz sözü qədər tanınır, öz dili ilə gələcəyə iz salır.

        

Azərbaycan xalqı əsrlər boyu mənəvi sərvəti olan ana dilini təkcə qorumayıb, onu milli varlığının ayrılmaz hissəsi kimi yaşadaraq nəsildən-nəslə ötürüb. Məhz buna görə də 1 Avqust – Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü sadəcə təqvimdə qeyd olunan adi bir tarix deyil. Bu gün hərflərlə yazılan tariximizə, sözlərlə bərqərar olan dövlətçilik şüurumuza və dilimizin əsrlərin sınağından keçirərək qoruyub yaşatdığı Azərbaycan kimliyinə göstərilən ehtiramın ifadəsidir.

        

Bir xalqı zəiflətməyin ən səssiz yolu onun yaddaşını deyil, onun yaddaşına aparan yolu kəsməkdir. Bu yolun adı isə dildir. Dil zəiflədikcə milli yaddaş da zəifləyir, yaddaş zəiflədikcə isə kimlik sarsılır. Dil unudulduğu anda ilk susan sözlər olmur, həmin sözlərin yaşatdığı tarix, mədəniyyət, düşüncə tərzi və milli özünüdərk də səssizcə itir. Gələcəyini öz dilində yaza bilməyən millət tarixini də bir gün başqasının qələmi ilə oxumağa məcbur qalır. 

        

Azərbaycan dili də müxtəlif dövrlərdə təzyiqlərlə üzləşsə də, heç vaxt öz nəfəsini itirmədi, nə susdu, nə də özgələşdi. O, hər dövrdə xalqın səsini özündə yaşatdı. Bu dil zamanın tozuna çevrilmədi. Dövrlər dəyişdi, siyasi xəritələr yenidən cızıldı, hakimiyyətlər tarixə qovuşdu. Lakin bütün bu dəyişikliklərin içində dəyişməyən bir həqiqət vardı: Azərbaycan dili zamanın hökmünə boyun əymədi, əksinə, zaman onun yaşarlığının şahidinə çevrildi.

        

Dil yalnız danışıldıqca yaşamır, yazıldıqca da tarixə çevrilir. Söz kağıza köçəndə bir nəslin fikri olmaqdan çıxır, bütöv bir xalqın mənəvi xəzinəsinə çevrilir. Elə buna görə də bəşər tarixinin ən böyük kəşflərindən biri sayılan yazı insanın deyil, zamanın yaddaşını yaratdı. Azərbaycan torpağı da insan düşüncəsinin daşda və sözdə iz buraxdığı qədim məkanlardan biridir. Qobustanın qayaüstü təsvirləri, Gəmiqayanın daşlara həkk olunmuş işarələri və müxtəlif dövrlərə aid epiqrafik abidələr göstərir ki, bu torpaqda fikir heç vaxt sükuta məhkum edilməyib. Daş üzərində həkk olunan hər bir nişan sadəcə təsvir deyil, zamanın o biri üzünə göndərilmiş bir mesajdır.

         

Azərbaycan xalqı tarix boyu müxtəlif əlifbalardan istifadə edib. Lakin dəyişən hərflərin şəkli olsa da, dəyişməyən bir həqiqət vardı: Əlifbalar dəyişdi, işarələr yeniləndi, amma hər yeni əlifba bu dilin yeni libası oldu. Tarixin elə mərhələləri olur ki, dillərin taleyi artıq ədəbiyyatın deyil, siyasi qərarların masasında həll olunur. Həmin dövrlərdə ana dilini qorumaq sadəcə mədəni seçim deyil, milli iradənin ifadəsi olur. Sovet hakimiyyəti illərində də Azərbaycan dili məhz belə bir sınaqdan keçdi. İdeoloji çərçivələrin sərt olduğu bir dövrdə ana dilinin dövlət və ictimai həyatdakı mövqeyini qorumaq asan məsələ deyildi.

        

Məhz belə bir mürəkkəb tarixi şəraitdə Heydər Əliyevin ortaya qoyduğu siyasi iradə Azərbaycan dilinin taleyində dönüş nöqtəsinə çevrildi. Onun təşəbbüsü ilə ana dilinin dövlət idarəçiliyində, təhsildə, elmdə və mədəni həyatda istifadəsi ardıcıl şəkildə genişləndirildi. Bu siyasətin ən mühüm nəticələrindən biri isə 1978-ci ildə qəbul edilən Azərbaycan SSR Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunması idi. Bu, hüquqi sənəddə əks olunan adi bir müddəa deyil, dövrün siyasi reallıqları fonunda ana dilinin dövlət səviyyəsində qorunmasına verilmiş tarixi təminat idi.

        

Həmin qərarla dil sadəcə qanun mətninə yazılmadı. O, xalqın öz kimliyinə bağlılığının, mənəvi dayaq nöqtəsinin və gələcəyə inamının ifadəsinə çevrildi. Çünki bəzən bir maddənin qəbul edilməsi bütöv bir millətin taleyində yüzlərlə kitabın deyə bilmədiyini ifadə edir.

        

Müstəqillik dövrü Azərbaycan dili üçün yalnız yeni mərhələnin başlanğıcı deyil, həm də dilin dövlətçilik düşüncəsindəki yerinin yenidən müəyyənləşdiyi bir dövr oldu. 1991-ci ildə bərpa edilən müstəqillik Azərbaycan dilinin qarşısında yeni üfüqlər açdı. Dil artıq yalnız qorunan mənəvi irs deyil, müstəqil dövlətin özünüifadə və idarəçilik imkanlarını müəyyənləşdirən əsas amillərdən birinə çevrildi. Hə­min vaxtdan müstəqil Azərbaycan Respublikasında tədricən latın qrafikalı milli əlifbamı­za keçid mərhələsi başlandı.

Bu proses Ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi iradəsi və 18 iyun 2001-ci il tarixli fərmanı ilə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Prezident Heydər Əliyev latın qrafikalı əlifbanın tətbiqinin Azərbaycanın siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nə­zərə alaraq 2001-ci il avqustun 9-da daha bir fərman imzaladı. Həmin fərmanla 1 avqust – Azərbaycan əlifbası və Azərbay­can dili günü elan edildi. Beləliklə, 1 Avqust yalnız təqvimdəki bir tarix deyil, Azərbaycan dilinə dövlət səviyyəsində verilən dəyərin simvoluna çevrildi. 1995-ci ildə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunması isə müstəqil dövlətimizin milli iradəsinin hüquqi ifadəsinə çevrildi.

        

Təsadüfi deyil ki, Ümummilli Lider Heydər Əliyev dəfələrlə vurğulayırdı: “Xalqı xalq edən, milləti millət edən onun ana dilidir.” Bu fikir yalnız tarixi gerçəklik deyil, həm də müasir Azərbaycan dövlətinin inkişaf strategiyasının əsas ideoloji sütunlarından biridir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin formalaşdırdığı dil siyasəti müstəqillik illərində Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yeni bir məna qazandı. Çünki XXI əsrdə dilin qarşısında duran təhlükələr artıq əvvəlki dövrlərdəki kimi yalnız qadağalar və məhdudiyyətlər deyildi. Yeni dövrün sınağı daha səssiz idi: sürətlə dəyişən informasiya məkanı, qlobal mədəni axınlar və texnologiyanın yaratdığı yeni ünsiyyət formaları. Məhz belə bir zamanda dilə sahib çıxmaq onu sadəcə qorumaq deyil, ona yeni həyat imkanları yaratmaq demək idi. Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi dil siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də Azərbaycan dilini keçmişin yadigarı kimi deyil, gələcəyin ifadə vasitəsi kimi görmək idi.

        

2004-cü il yanvarın 12-də imzalanan “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” Sərəncam da bu baxışın mühüm nümunələrindən biri oldu. Bu qərarın əhəmiyyəti yalnız kitabların yeni qrafika ilə çap olunmasında deyildi. Əsas məsələ ondan ibarət idi ki, xalqın əsrlər boyu yaratdığı söz xəzinəsi yeni nəsillə yeni yazı sistemi üzərindən yenidən görüşdü. Çünki bəzən bir əlifba dəyişmir, bir yaddaşın gələcəyə çatdırılma yolu dəyişir. Hər nəşr olunan kitab, hər yazılan əsər, hər qorunan söz əslində keçmişlə gələcək arasında qurulan görünməz körpüdür.

        

Prezident İlham Əliyevin dil siyasətinin mahiyyəti də məhz burada görünür: Azərbaycan dili yalnız qorunan bir miras deyil, yaşayan və inkişaf edən bir düşüncə məkanıdır. Dil nə qədər çox yaradıcı sahədə nəfəs alırsa, xalqın dünyaya öz səsi ilə çıxmaq imkanları da bir o qədər genişlənir.

        

Sonda qeyd etmək istərdim ki, 1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü xalqımızın əsrlərin sınağından keçərək qoruyub yaşatdığı söz yaddaşına, milli düşüncəsinə və gələcək nəsillərə ötürdüyü mənəvi xəzinəsinə ehtiramın ifadə olunduğu gündür. Bu əlamətdar gün münasibətilə hər bir soydaşımızı ana dilimizin zənginliyi, qüdrəti və əbədi yaşarlığı ilə qürur duymağa, dilimizə, kimliyimizə və milli-mənəvi dəyərlərimizə daha da möhkəm bağlanmağa səsləyirəm.